آقاي مهندس داوود مغيثي  محقق و نويسنده  در گفتگوي خود با خبرنگار پايگاه خبري ازناو  از تکيه مختار و خاطرات تکيه خلخال مي گويد .

او هدف خود از اين تحقيق در مورد آثار فرهنگي شهر خلخال را  شناساندن آثار تاريخي خلخال به  فرهنگ دوستان و علاقه مندان به آثار تاريخي و هنري خلخال است    (  هم اکنون از تکيه مختار چند ديوار و درهاي چوبي آن به جا مانده است )

تکيه مختارخلخال                           تحقيق ونوشته توسط  داودمغيثي خلخال 

تکيه مختار خلخال يکي از قديمي ترين تکيه خلخال محسوب ميشودکه بعلت قدمت وفرسودگي ساختمانش درسالهاي اخيرفروريخته فقظ ديواره اصلي (نماي روبرو)سرپا مانده است که آنهم بعلت عدم نکهداري تخريب کامل ريزش بوده بظوريکه ساختمانهاي همجوار آن درمعرض  خطرات ريزش  ساختمان ميباشد وبعلت وراثي ملک تملک آن توسط ميراث فرهنگي بامشکل مواجه شده است

تکيه مختار ازآثار تاريخي دوره صفويه مربوط ميشودومحلي براي برگذاري مراسم مذهبي بويزه تعزيه وسوگواري سالارشهيدان حضرت اباعبدالله الحسين(ع)ميباشد که تاسي(30)سال پيش ازرونق خوبي برخورداربود بعدهابعلت فرسودگي بنا عملا تعظيل وبه مرورزمان بعلت عدم نکهداري قسمت زيادي ازساختمان تخريب شده است شکل گيري مراسم محرم وسوگواري تعزيه شهداي واقعه کربلا در ايران دردوره صفويه رسمي وتکميل شد واکثربناهاي مذهبي بويزه تکايا به اين دوره مربوط است  واين نوع تعزيه يعني سوگواري سينه وزنجير زني وشبيه خواني وساير مراسماتي که دراکثر شهرهاي ايران  مرسوم است ريشه در علاقه ايران به اهل بيت بوده است زيرا شيعيان ظرفداران خاص حضرت علي(ع) هستندکه حق امامت وخلافت راازآن آن حضرت ميدانند ودرظول تاريخ جامعه اسلامي تشيع که يکي از دو جريان اصلي اسلامي (تشيع وتسنن)است به عنوان جريان اقليت اما فعال درنهضتهاي مذهبي وفعاليتهاي اجتماعي تاثير بسزاي گذاشته است

گسترش تشيع از دوره بني اميه که دوره مبارزه خلفا به ظرفداران خلافت وامامت حضرت علي(ع)است نمودار شد درعهد استقرارواستمرار عباسيان دولتهاي شيعه مذهب مانند علويان مازنداران –آل بويه-زياريان درايران حکومت رادردست داشتند ودر حفظ وگشترش تشيع سعي وافر مي کردند حتي دردوران حکومت مغولان درايران نيز به خاظر علاقه دروني ايرانيان تشيع گسترش يافت

تشيع دردوران "گيخاتو"(694-690)و"بايدو"به لحاظ گسترش فترتي داد امازمان غازان دوران شکوفايي وتوسعه اسلام  به شمار ميرود غازان نه تنها خود مسلمان شد ونام محمود را بر خود نهادبلکه اسلام رادين رسمي ايران قرارداد وي درجلسات متعدد قرئت قرآن حاضر ميشد وبه مساجد ميرفت و زيارتگاههاي مسلمين راگرامي ميداشتودرفرامين سلطنتي "بسم الله"رافراموش نمي کرد... به فرمان او به بناي مساجد –مدارس علوم ديني –صومعه براي دراويش منازلي برلي اعقاب حضرت پيغمبر(ص)-بيمارستان-کتابخانه-ساختمانهاي عام المنفعه منيز طعامخانه براي فقرا پرورشگاه براي کودکان يتيم وسراهي وحتي تشکيلاتي براي دانه دادن به پرندگان درماههاي زمستان افدام گرديد

غازان خان دانشمندان وقاضيان مسلمان وگروههاي مذهبي ديگر رااز پرداخت ماليات معاف کرد

اولجايتو(خدابنده)نخسين چهره شيعه  درتاريخ ايلخانان محسوب ميشود وازآثار  سلطان محمد خدابنده  بناي "شهر سلطانيه"يا قنغرلان بود

پس بنابراين فلسفه وخواستگاه اصلي تکاياومراکز اين چنيني بدوره هاي بعدازاسلام وبعدازواقعه کربلا مربوط ميشود وکثرت تکاياوحسينيه ها درخلخال بعداز به رسميت يافتن تشيع (دوره صفويه )صورت گرفته است قدمت تکيه مختار خلخال نيز به دوران صفويان برمي گرددوهنر معماري آن جز آثار صفويه است تاسي سال پيش تکايايي درشهر خلخال وجودداشت که بيشتردرايام محرم وصفر براي برگزاري مراسم عزاداري ومرثيه خواني سالارشهيدان حضرت اباعبدالله الحسين (ع) مورد استفاده فرارمي گرفت که کم کم بعلت قدمت وفرسودگي اين گونه بناها به ورطه فراموشي سپرده شد اين تکيه تا سي سال قبل از رونق خوبي برخوردار بود که بدلايل فوق وموارد ديگر تبديل به مکان وساختمان متروکه شد وامروز نيز اگر فکراساسي درجهت احياومرمت وبازسازي دوباره آن اقدامي نگرددديگراثريازاين آثارتاريخي دوره صفويه باقي نخواهدماند

اسامي  چندتکيه هاي که درخلخال دايربود به شرح ذيل ميباشد

1-تکيه خالق-معروف به تکيه عزيزومحل آن دربلوارمصلي بود

2-تکيه خاور-محل آن درخيابان امام خميني حدفاضل خيابان مظفر وکوچه مدرسه دينييه جعفرييه قراردارد

3-تکيه درويش-درمحله قاضيلر حدفاصل دبستان خاقاني وپل قاضيلرداخل کوچه قرارداشت

4-تکيه زبيده-درپشت دبيرستان سميه بوددوبانوبنامهاي زبيده خانم وبيگيم خانم که زماني فاضله وتحصيلاتي قديمي

داشتند دراين تکيه موعظه وروضه خواني ميکردند

5-تکيه فاطمي-درانتهاي کوچه بلال حبشي نرسيده به خيابان 22بهمن قرارداشت

6-تکيه کلانتر-درخيابان امام خميني(ره)روبروي کوچه جعفرييه قرارداشت

7-تکيه نجف-دربازارپايين راسته مسجد جامع قراداشت

8-تکيه ملامسييب-درکوچه عباسيه واقع درپشت بازارابوذر قرارداشت

تکيه مختار-همين تکيه که مورد بحث است

قديمي ترين تکيه درشهرخلخا ل وقدمت اين بدوره صفويه مربوط است  که بيش از چهار قرن نقش مهمي رادرشکل گيرتعزيه وعزاداري اباعبدالله الحسين(ع)وياران باوفايش ايفانموده است تشگيل دولت صفويه منجربه گسترش شهرهاي تاريخي وآثارهاي تاريخي درعصرصفوي گرديد امروز نيز بناهاي آن دوره موجود ميباشد نظير بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي پلهاي تاريخي حمامها- بازارها مثل قيصريه اردبيل- وساير بناهاي ديگر در خلخال حمام قديمي شهرواقع درمحل فعلي ساختمان جيديدالحداث بانک تجارت که دراثر بي توجهي دردل خاک وفونداسيون مدفون شد-حمام قديمي ميدان مسجدجامع –حمام قديمي روستاي درو شاهرود-کاروانسراي شاه عباسي چنارليق وآرپاچاي-جاده قديمي معروف به شاه عباسي ودهها اثرتاريخي ديگر

همين اقدامات صفويه درراستاي شکل گيري رسمي تعزيه بويزه تعزيه نمايشي-شبيه خواني  وتبيين برنامه ونحوه عزاداري وسوگواري شد هرچند تاريخ شروع عزاداري به سبک امروزي را به دوره حکومت آل بويه نسبت مي دهند ولي روضه خواني باقرايت کتاب "روضه الشهدا"وکتابهاي مشابه برروي منبر ازدوره صفويه شروع شد درهمان زمان که مراسم محرم دردوره صفويه رشد وتوسعه يافت همزمان احداث تکايا-حسينيه هاوبناهاي مشابه شکل گرفت درخلخال نيز بطبع احکام حکومت صفويان سبک عزاداري وسوگواري درايام محرم به تاثير از سنت صفويان شکل گرفت وبناهاي مرتبط احداث شدوبه جهت موقعيت خلخال دردوره صفويه اين سنت گسترش بيشتري به خود گرفت وتوجه حاکمان صفويه به خلخال ازارزش بالاي برخوردار شد زيرا شاه اسماعيل درزمان جمع آوري قشون ويار براي تاسيس دولت صفويه به مدت سه الي شش ماه درخلخال اقامت نمود درواقع اولين حرکت شاه اسماعيل دراقدام عملي ومبارزات تشکيل دولت صفويه از تصميم وحرکت شاه اسماعيل درگيلان صورت گرفت وابتداي حرکت اولين محلي که شاه اسماعيل براي جمع آوري  قشون ويکسان سازي بعمل آمد بعدازحرکت ازگيلان بمدت شش ماه درخلخال اقامت گزيدوپس از جمع آوري سربازان وعلاقه مندان نهضت تشيع  به سمت اردبيل (دارالارشاد-ودارالاامان)حرکت وپس ازمدتي کوتاه درتبريز دولت صفويه رارسما اعلام موجوديت وشيعه رادين رسمي ايران مصوب واجرا کردپس بنابراين خلخال دردوره صفويان ازاعتبار خاصي بين صفويان برخورداربودوبرهمين اساس بناهاي تاريخي دردوره صفويه در خلخال شکل گرفت از جمله آن تکيه مختار بعوان يک مرکز مهم برگزاري تعزيه وعزاداري قريب 400 سال نقش ايفا نموده است

درقديم درمرکزهرمحله مسجدي وجودداشت که اين مسجد علاوه براينکه مکان مذهبي بشمار ميرفت مرکزثقل محلات وشهرمحسوب ميشدوجلومساجدمحوظه بزرگي تشگيل ميشدکه بعنوان ميدان بکارميرفت وبه ميدان معروف بود وتمام مراسمات عمومي ازجمله تعزيه وعزاداري ازميدان شروع وختم  ميشد درخلخال نيز دومحله قديمي(محله بالامروف به يوخاري کوچه)و(محله پايين معروف به آشاقي کوچه )هرکدام داراي مسجدبودند که امروز نيزاين مساجدوجوددارد مسجدجامع ومسجدجمعه تقسيم بندي مساجدازدوره صفويه انجام شده وبناهاي همجواراين مساجدداراي ساختمانهاي ويزه عزادلري ماه محرم ميباشد ازجمله اين بناها که درجنب وشبستان مسجدبناشده است به منازل معروف است (حسينيه-عباسيه-اکبريه-سقاخانه-قاسميه-)که فلسفه ساختاري به دوره صفويه مربوط است

مسجدجامع خلخالدرسال 1286 باسعي وکوشش مرحوم ميرعلي اصغرمجتهدکه فردي عالم وفاضلوازسادات حسيني خلخال بود احداث گرديدالبته دراين سال نوساز وتجديد بنا شده است قدمت اين مسجد به دوران قبل ازصفويه مربوط ميشوداين مسجد جزو مساجدبي ستون ايران محسوب ميشودوازلحاظ هنرمعماري کمترتوجه شده است بطوريکه اکثراهالي ازبي نظير بودن اين هنر معماري اطلاع ندارند تاريخ بناي اين مسجدبه دوره ظهوروحکومت اسلام درايران وآذربايجان ارتباط داردوبه تحقيق اين مکان دردوران قرن سوم وچهارم هجري ازرورنق قابل توجه برخورداربوده است درضلع شمالي وشرقي وجنوبي آن مناز ل مذهبي(حسينيه-عباسيه-اکبريه-سقاخانه آقاجواد-قاسميه)ساخته شده است که هرکدام داراي آداب ورسوم مخصوصي ميباشندوعلت اينکه مدارک قديمي مربوط به بنا وساير موارد موجود نيست اينست که درحدود 49 سال بعداز ساخت وبناي جديد اين مسجددچارحريق وبکلي سوخته است

مسجدجمعه

ازمساجدقديمي خلخال که درمحله پايين شهرمعرف به "آشاقي کوچه"واقع شده ومحوطه جنب مسجد بنام ميدان پايين"ياآشاقي ميدان معروف است شهرخلخال دريک صدسال قبل ازدوميدان تشکيل يافته بود اين مسجد نيز همانندمسجدجامع مجددا بازسازي شده است ودرسال1246 ه ق به کوشش وسعي آقاميرفاضل و(عده اي آنرابه سيد عبدالرزاق نسبت ميدهند)ساخته شده است سيدفاضل مردي عالم وازسادات حسيني خلخال بود

البته بناي دقيق اين مسجدنيز مشخص نيست واين مسجد نيز درسال 1246 ه ق مرمت ونوساز شده است ودرسال1266 هجري قمري درحدود 166سال قبل دردوره قاجار توسط استاد بوالقاسم محراب آن گچ کاري بانقوش بسيارزيبا ابياتي از دوازده بند محتشم کاشاني تزيين گرديده است

قدمت شهر خلخال پس ازظهوراسلام حايز اهميت بوده است بطوريکه درزمان آل بويه وهجوم مغولان ودوره ايلخانان وبويزه صفويه بعنوان مراکز مذهبي ازرونق واعتبار مربوط بخودبوده است محله معروف به قاضيلرنيرغيرازمحلات بالا ازمحلات قديمي شهرخلخال محسوب ميشودوتا 300 سال قبل اواخر دوره استيلاي قوم سعدلو اقامت نشين اين طايفه وقشرقاضي ها بوده است وبه سبب سکونت قاضي الاقضات دراين محل به قاضيلر معروف شده است

اين محله نيزداراي مسجد قديمي ميباشد ودراين مسجد بعنوان امامزاده ميباشد مدفن سه بزرگوار ازنوادگان امام موسي الکاظم است به لحاط اهمييت تعزيه وعزاداري شهداي کربلا ازدوره هاي وروداسلام به ابران ذيل است بويزه دوره هاي آل بويه ودوره صفويه وقدمت خلخال براي تحقق امر مکانهاي مرتبط احداث وايجاد شده است

 بنا هاي اطراف مسجد جمعه بشرح ذيل است

درضلع شمال وشرقي آن منازل عباسيه-اصغريع-حسينيه- اکبريه-قاسميه ساخته شده است درخلخال به حسينيه فراشخانه ميگويند که اهل دسته اش استقرارنظم وراهپيمايي وترتيب دستجات عزاداري ودعوت ازميهمانان واعضاي ومديرت اجراي برنامه هاي مربوطه رابعهده مي گرفتند به هر يک از اهل دسته"فراش"مي گويندقديمي ترين فراشخانه خلخال فراشخانه مسجدجامع است که درضلع جنوبي مسجد بنا شده داراي اهل دسته بوده ودرايام محرم 10 روز طعام پخت واهل دسته دوبار (براي صرف شام )دعوت ويک بارطعام به منزل اهل دسته تحويل ميشودو...

عباسيه-همان سقاخانه ميگويند اهل دسته اس آوردن آب از چشمه ها بامشک وپرکردن ديگ هاي آب درايام مخصوص وهمين طور حمل مشکهاي پرآب درمسير دسته جات براي استفاده عزاداران بکر ميرفته به هريک ازاهل دسته "سقا" ميگويند

اکبريه-به آن پيش خدمت خانه نيز ميگويند اهل دسته اش تنظيف وجاروکردن منازل ومساجدباپهن کردن سفره ها-دادن غذا-چاي –وآب آوردن لگن براي شستن دست ميهمانان درقبل وبعدارغذا همين طور شستن طروف رابعهده داشتن به هريک ازاهل دسته اش "پيش خدمت"ميگويند

قاسميه-به آن مشعل دارخانه ميگويند اهل دسته اش فراهم کردن مشعل ها ومنازل وچراغهاي لاله دارقديمي وتهيه مواد سوختي مسيردسته جات يادرمنازل ومساجد ومجالس رابعهده داشتند هريک از اهل دسته "مشعل دار"گويند

اصغريه-به آن چراغچي خانه نيز گويند اهل دسته اش غالبا روشن نمودن شمع ها –چراغهاوفانوسهاي کوچک وحمل آنهارابعهده داشتند به هريک ازاهل دسته اش"چراغدار"ميگويند

گذشته از مکانهاي فوق که هر يک ازاين مرکز آداب مربوط بخوددارددرواقع اين مکانها با اهل دسته اش بنوعي تدارکات برگراري مراسمات بوده است که غالبا ازدوره صفويه احداث وايجاد شده اند که در نبجه عدم توجه در ترميم ونگهداري آنبسياري تخريب ويافرسوده وتعطيل شده انداز جمله آثار مهم تکيه (حسينه)معروف به تکيه مختار است که بکلي ساختمان آن فروريخته وچنانکه اقدام اوژانسي درجهت بازساري ومرمت آن صورت نگيرد

ديگراثري ازاين بناي دوره صفويه باقي نخواهد ماند

اين تکيه اولين وقديمي ترين تکيه خلخال است که دراواخرقرن دهم(يادراوايل قرن يازده هجري قمري)توشخصي بنام کربلايي مختارکه از معتمدين ومتمکنين شهر خلخال بشمار ميايد بنا شده است اين تکيه ازلحاظ کاربري هم مسکوني بوده وقسمت طبقه اول آن اختصاصا حسينه بود که درايام محرم بکار گرفته ميشداين ساختمان داراي حياط ومحوطه باز ودرسه طبقه (زيرزمين-همکف- طبقه اول)دراين بنا ازپنجره ودربهاي چوبي که بطريق هنرمعماري خاصي درست شده بکاررفته است وجالب ايکه تمامي بازشوها(پنجره ها)بشکل دوجداره ساخته شده  جداره اول آن ازچوبهاي گرانقيمت بصورت مشبک وجداره داخلي آن بصورت نقوش زيبا که درآن ازاشگال هندسي هنرمعماري دوران صفويه واوايل دوره اسلامي بکاررفته وميان نقوش ازشيشه هاي رنگي استفاده شده است وسقف راه پله از چوب بوده وبرروي آن خطاطي وآياتي ازکلام الله مجيد با خط زيبا نوشته شده است فعلا نيز تعدادي باقي مانده است تمامي پنجرهها ودرب ها ازنطر قدمت حايز اهميت ونشانگرهنرمعماري دوره اسلامي (صفويه)ميباشد که متاسفانه تعداداندکي ازآن باقي مانده است

اين تکيه از آثروسند تاريخي شهر خلخال محسوب ميشود(که بدايل مختلف موردتوجه قرارنگرفته است)مالکيت اين محل شخصي ووراث فعلي آن خانواده هاي مختاري وسنداني هستند وجالب ايکه درجريان جنگ جهاني دوم وهمچنين جريان تاخت وتازخوانين وماجراي تهاجم مميش خان به خلخال اين مکان محل امني براي ساکنين اين محل بوده واهالي از ترس قواي متهاجمين دراين مکان تحصن  ميکردند

ازلحاظ برگزاري مراسم تعزيه ماه محرم تا سي سال پيش اولين مراسم عزاداري(تشت گزاري)ازين محل صورت ميگرفت وکمتر کسي از اهالي شهر خلخال(تانسل ميان سال)يافت ميشود که به اين مکان نيامده باشد

درسالهاي اخير به علت فرسودگي وعدم رسيدگي درنگهداري آن و خطرات ريزش ديوار اين بنا محوطه وديوار بيروني توسط عوامل شهرداري تخريب(براي عقب نشيني)وفعلا اين مکان محل ناامن براي ساکنين همجوار تبديل گشته است جا دارد اداره ميراث فرهنگي درجهت تامين اعتبار تملک اين محل همت کند تا با همکاري وراث در جهت ترميم وبازسازي اين مکان اقدام کردوچنانچه دراين سال  هيچ گونه اقدامي در جهت حفظ آثار باقي مانده انجام نشود اين بنا بکلي ويران وهيچگونه اثري ازاين سندتاريخي خلخال باقي نخواهد ماند وجز تاسف براي نسلهاي بعدي حاصلي بسود نخواهدداشت ودر پايان با پيام"بدادآولين اثر تاريخي مذهبي خلخال  که درآستانه تخريب کامل قرار گرفته "برسيد شايد جرقه نجات اين هنرمعماري دوره صفويه باشد(انشالله)  داودمغيثي کارشناس عمران